Bilmek


Var olmak, her bir varlık için tümel bir katılımdır. Bilmek ise her bir varlığın tikel özgürlüğünün farklılığıdır. Bu manada, insan dışındaki varlıkların bilme kariyer ve yetkinliği bizce meçhuldür. Bununla beraber onların da, yani cemâdât, nebâtât ve hayvânât özelinde kendileriyle sınırlı bilgiye sahip olduklarını düşünmekteyiz. Böyle bir kanaatin sebebi, var olmanın her ne kategorisi olursa olsun mutlaka bir şuura sahip olduğuna olan inancımızdır.

Bilmek; en başta varlığımızı kendimize ve başkasına ilan etme etkinliği ve yetkinliğidir. Her insan, kendisini, hayatını ve içinde yaşadığı evreni anlamlandırmak için bilmek zorundadır. Kudemâmızın ifadesi ile bilmek, nazarî olarak kendi biliş kabiliyetimizi keşfetmek ve bu keşif dolayısıyla da zihinsel tezkiyeye ulaşmamız demektir. Zihinsel tezkiye; varlığımızı anlamlandırma ve konumlandırma imkânını bize tanır. Kendimizi ve içinde yaşadığımız tikel zaman ve mekânları bilmek, bizden hareketle evreni anlamlandırma gayreti içinde olma manasına gelmektedir. Aynı zamanda bilmek, ahlaklı olmamızın nazariyatına sahip olmamızı da elzem hale getirmektedir.

Bilmek; sahih tasavvur ve bu sahih tasavvurlar neticesinde ulaştığımız kavramsal toplulukları birbirleriyle varlık ve ilişkisel ilişki içerisine sokup bir hükme/sonuca ulaşmamız bizi görece bilgin yapmaktadır. Bu tasavvur işlemleri, artık eskisi gibi, yalnızca bireysel gözlemle değil, bireysel gözlemleri keskinleştiren alet veya laboratuvarlarla daha duyarlı olmak zorundadır. Bireysel gözlemlerin keskinleşmesi bizi bir sonuca ulaştırmaktadır. Bu sonuçlar hükme mebni isimlendirmeleri doğurmaktadır. Ancak bu sonucu bir dünya görüşü haline getirirken modern zamanların insanları, fazla ideolojik bir zihniyeti ön plana çıkarmakta olup bilimsel hipotezleri bile kesin bilimsel teoriler bağlamında inançlar haline getirebilmektedirler. Bu da bilgiyi ideolojikleştirmekte ve bilgi üzerinde bile bir ittifakı zedelemektedir.

Bilmek için bir ön bilginin olması zorunludur. “Hiçbir şey bilmiyorsam başka bir şey bilmem mümkün değildir.” Çünkü insanın bütün tecrübi bilişleri kıyasla/tasımladır. Kıyas ise mutlaka bir ön bilgi ya da bir ön kabul üzerine inşa edilir/edilmektedir. Her ne kadar bu mesele filozoflar ve varoluşçu düşünürler arasında tartışmalı olsa da, insanı diğer varlıklardan/canlılardan başka türlü ayırmamız mümkün görünmemektedir. İnsanın diğer varlıklarla olan ayırt edici özelliği bu kabulle netleşmektedir.

İşte bu ön bilgiler kazanımsal değilse, bunlar insan fıtratının/yaratımının bir sonucu olarak tarafımızdan kabul edilmek zorunda olunuyor. Bu ön bilgiler ya da aklın ilkeleri İslâm metafiziğine göre, Allah tarafından insan tabiatına yerleştirilen, kaynağı ilahi olan her bir insan tekine nispetle mukayyet olan huzurî/hazır bilgilerdir. Bunların kaynağı, insanda bulunan ilahî kaynaklı ruhun bilfiil eserleridir. Biz bu bilfiil olan eserlerden hareketle bizde bulunan bilkuvve bilme yeteneklerini fiili hale getirmekteyiz. Bilkuvve yeteneklerin bilfiilliğinin biliş süreci, dış dünyadan ya da kendi tabiatımızda bulunan bilgiye mevzu materyali kabul ederek tabiatımızdaki bilkuvveliği bilfiilliğe döndürürüz. Bu kabulî bilgi, alternatifler içinde bizim uygun olanı seçmemizdir ki bu yönüyle bu bilgi irade ve ihtiyara da konudur.

Huzuri bilgiye dayalı bilme fiiliyatı; her bir insanın bedensel özgünlüğü ya da yetenekleri ile sınırlıdır. Çünkü insan ruhunda olduğu gibi insanî huzurî bilgi de ancak bedenin dış dünyayı tecrübe etmesiyle varlığını ya da varlık imkânını varoluş dünyasına tecelli ettirebilmektedir. Yani burada bile dış dünyadakilerin varlık yeteneklerini kabul edici bir durum söz konusu olmaktadır. Bu anlattıklarımız, bizden önceki bilgi teorilerine bazı küçük eklemeler yapmakla oluştu. Bu cephesiyle bilginin epistemolojik cihetini anlamış olmaktayız.

Ontolojik düzlemde meseleye baktığımızda, bildiğimiz her varlıkla, varlık olarak sahip olduğumuz ortak payda kadar bilgi imkânına ulaşabilmekteyiz. Ortak varlık paydasına sahip olamadığımız bir varlığı bilmemiz mümkün değildir. Çünkü orada bizimle, bilmek isteyenle bilmek istediğimiz, istenilen varlık arasında hiçbir ilişki aracı bulunmamaktadır. Böyle bir ilişkinin bulunmaması demek bizimle diğer bilmek istediğimiz varlık arasında mutlak boşluk olması demektir. Kainâtta mutlak manada boşluk bulunmadığına göre her şeyi öyle veya böyle bilebilme imkânına sahibiz demektir.

Genel olarak meseleyi irdelediğimizde, birincil olarak var olan her varlıkla varlık isminde ortak payda sahibiyiz ki bu durum, bize teorik anlamda bilmenin varlık imkânını vermektedir. Bu sebeple hükema; “yokluk bilginin mevzusu değildir” hükmüne kail olmuşlardır. Öyleyse insan olarak, bilme hususunda mümkün âlemdeki en yetkin varlık olmamız, bizi bildiğimiz her varlıkla o varlıkları bilebildiğimiz nispette ortak varlık paydasına ulaştırmaktadır. Bu bağlamda cemâdât, nebâtât, hayvânât ve insanla hemen hemen kesişen varlık kümelerine sahip olduğumuz gibi diğer taraftan birebir varlık ortak paydasına sahip olduğumuz varlıkları da ortak payda imkânı ölçüsünde bilme imkânına sahip olmaktayız. Bu hususta hiçbir sınırlamaya maruz kalmayız. Ancak bu biliş, var olan varlıkları bilme hususunda mutlak bir sonuca ulaştığımız anlamına gelmemektedir. Zikri geçen varlık aşamaları ilahî bilginin bir fiili ya da tecillisi olmasından dolayı sonsuzca bilgi üretme ve sonsuzca fayda temin etme potansiyelini bünyesinde taşımaktadır. Yani bir bilinmeyeni öğrendiğimizde, ondan iki veya daha fazla bilinmeyen bir başka varlık aşamasına ulaşıyoruz. Onlardan da dört veya daha fazla bilinmez ile karşı karşıya gelerek bilinmeye aday başka bilme aşamalarına varmaktayız. Bu durum bizi sonsuza kadar bilmeye teşvik etmekte ve imkân tanımaktadır. Bu nedenle insan hayatı, geçmişi öğrenmek ve geleceğe ilişkin bilme yetkinliğine tam ulaşma imkânına sahip değildir.

Reklamlar

One comment

Submit a comment

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s